સાવિત્રી ખાનોલકર ને ઓળખો છો ? સ્વિત્ઝરલેન્ડ માં જન્મેલી એ મહિલા જેણે ‘પરમવીર ચક્ર’ ડિઝાઈન કર્યો

217

‘પરમવીર ચક્ર’ ભારતની સર્વોચ્ચ બહાદુરી લશ્કરી પુરસ્કાર છે જે યુદ્ધમાં બહાદુરી માટે આપવામાં આવે છે. મેજર સોમનાથ શર્માથી લઈને કેપ્ટન બિક્રમ બત્રા સુધી 21 બહાદુર યોદ્ધાઓને અત્યાર સુધી ‘પરમ વીર ચક્ર’ એનાયત કરવામાં આવ્યા છે. પરંતુ, શું તમે જાણો છો કે તેને કોણે ડિઝાઇન કર્યું છે? તે મહિલા કોણ હતી, જેમણે ‘પરમ વીર ચક્ર’ ને ખાસ રંગ અને રૂપ આપ્યું? ચાલો જાણીએ:

‘પરમવીર ચક્ર’ એક વિદેશી મહિલાએ તૈયાર કર્યું હતું

વાંચવામાં અને સાંભળવામાં થોડું વિચિત્ર લાગશે, પરંતુ તે સાચું છે કે ‘પરમ વીર ચક્ર’ની ડિઝાઇન એક વિદેશી મહિલાએ તૈયાર કરી હતી. આ વિદેશી મહિલાનું નામ ઈવા યોને લિન્ડા હતું, જે મૂળ સ્વિત્ઝરલેન્ડની હતી. કેપ્ટન વિક્રમ ખાનોલકર સાથે તેના લગ્ન પછી, તેનું નામ ઈવા યોને લિન્ડાથી બદલીને સાવિત્રીબાઈ ખાનોલકર રાખવામાં આવ્યું.

20 જુલાઈ 1913 ના રોજ સ્વિટ્ઝરલેન્ડમાં જન્મેલી, ઈવાની માતા રશિયન હતી, જ્યારે તેના પિતા હંગેરીના હતા. પિતા વ્યવસાયે ગ્રંથપાલ હતા. આને કારણે, ઈવાએ નાનપણથી જ વિવિધ પ્રકારના પુસ્તકો વાંચવાનું ચાલુ રાખ્યું. તે પુસ્તકો દ્વારા જ ભારતને જાણ્યું અને ભારતીયોને પ્રેમ કરવાનું શરૂ કર્યું. તેની અસર તેના પછીના જીવનમાં પણ જોવા મળી, જ્યારે કેપ્ટન વિક્રમ ખાનોલક તેના જીવનમાં આવ્યા અને તેના પતિ બન્યા.

લગ્ન પછી ઈવા સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગઈ હતી

લગ્ન પછી, ઈવા સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગઈ હતી. તેમણે ભારતીય સંસ્કૃતિને સંપૂર્ણપણે અપનાવી લીધી હતી. તેમનો પહેરવેશ અને ભાષા પણ ભારતીય રંગોમાં રંગાયેલી હતી. જેઓ તેમને ઓળખતા ન હતા, તેઓ તેમને ભારતીય માનતા હતા. સાવિત્રીબાઈના પતિ વિક્રમ ખાનોલકર ભારતીય સેનામાં કામ કરતા હતા. લશ્કરી અધિકારી તરીકે વિક્રમ ખાનોલકરની પ્રથમ પોસ્ટિંગ ઔરંગાબાદમાં થઈ હતી. પ્રમોશન મળ્યા પછી, જ્યારે તેઓ મેજરની નોકરી માટે પટના પહોંચ્યા ત્યારે સાવિત્રીબાઈ પણ તેમની સાથે ગયા. એવું કહેવાય છે કે આ ઘટનાએ સાવિત્રીનું જીવન સંપૂર્ણપણે બદલી નાખ્યું.

પટના પહોંચ્યા પછી, સાવિત્રીબાઈએ પટના યુનિવર્સિટીમાં પ્રવેશ મેળવ્યો અને સંસ્કૃત, વેદ અને ઉપનિષદનો ઉંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કર્યો. સ્વામી રામકૃષ્ણ મિશનનો ભાગ બનીને, તેમણે સત્સંગનું વર્ણન કર્યું. સંગીત અને નૃત્યમાં નિપુણ બનવા માટે તેણે પ્રખ્યાત ઉસ્તાદ પંડિત ઉદય શંકરના સંપર્કમાં આવી અને તેમના શિષ્ય બન્યા. તમામ વિદ્યાઓમાં નિપુણ થયા પછી, તેમણે સંતો મહારાષ્ટ્ર અને સંસ્કૃત શબ્દકોશ નામના બે પુસ્તકો લખીને નામ મેળવી.

1947 માં ભારતીય આઝાદી પછી તરત જ ‘પરમવીર ચક્ર’ ની રચના કરવામાં આવી હતી.

1947 માં ભારતની આઝાદી પછી તરત જ, ભારતીય સેના ભારત-પાક યુદ્ધમાં અદ્ભુત હિંમત દર્શાવનારા નાયકોના સન્માન માટે નવા મેડલ તૈયાર કરવા પર કામ કરી રહી હતી. નવા મેડલ તૈયાર કરવાની જવાબદારી મેજર જનરલ હીરાલાલ અટલને આપવામાં આવી હતી. આ કાર્ય હાથ ધરવા માટે મેજર જનરલ અટલે સાવિત્રીબાઈની પસંદગી કરી. અટલ મુજબ, સાવિત્રી પાસે જ્ઞાનનો ભંડાર હતો. તેમને ભારતીય સંસ્કૃતિ, વેદ અને પુરાણોની સારી સમજ હતી. કદાચ આજ કારણે, તેના કરતા વધુ સારી ડિઝાઇન અન્ય કોઈ બનાવી શક્યું ન હોત. બીજી બાજુ, સાવિત્રીબાઈએ પણ મેજરને નિરાશ ન કર્યા. થોડા દિવસોની સખત મહેનત બાદ તેણે પોતાની ડિઝાઈનો અટલને મોકલી.

પરમવીર ચક્ર 3.5 સે.મી.ના વ્યાસ સાથે બ્રોન્ઝ મેટલના ગોળાકાર રૂપમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો.તેની આસપાસ વ્રજના ચાર સંકેતો બનાવવામાં આવ્યા હતા. મેડલની મધ્યમાં અશોક ચક્રમાંથી લેવામાં આવેલા રાષ્ટ્રીય પ્રતીક ચક્રને પણ સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું. પરમ વીર ચક્રની બીજી બાજુ કમળનું પ્રતીક પણ છે, જેમાં પરમવીર ચક્ર હિન્દી-અંગ્રેજીમાં લખવામાં આવ્યું હતું. ડિઝાઇન પાસ થયા પછી, પરમવીર ચક્ર ને ભારતની તમામ લશ્કરી શાખાઓના અધિકારીઓ માટે સર્વોચ્ચ બહાદુરી પુરસ્કાર તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી હતી. આ મેડલ 26 જાન્યુઆરી 1950 ના રોજ ભારતના પ્રથમ પ્રજાસત્તાક દિવસે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.

મેજર સોમનાથ શર્માને મરણોપરાંત પ્રથમ ‘પરમવીર ચક્ર’ મળ્યું

સંજોગોવશાત્, પ્રથમ પરમવીર ચક્ર 4 કુમાઉં રેજિમેન્ટના મેજર સોમનાથ શર્માને આપવામાં આવ્યું હતું, જે સાવિત્રીબાઈની મોટી દીકરી કુમુદિની શર્માના બહેનોઈ થતા હતા. આ સન્માન 1947-48ના ભારત-પાક યુદ્ધ દરમિયાન તેમની બહાદુરી માટે મરણોપરાંત આપવામાં આવ્યું હતું. સોમનાથ શર્મા બાદ આઝાદી બાદ 20 અન્ય લશ્કરી જવાનોને આ સન્માન આપવામાં આવ્યું છે.

પરમવીર ચક્ર સિવાય બીજા શું ડિઝાઇન કર્યું ?

પરમવીર ચક્ર ઉપરાંત સાવિત્રીબાઈએ અશોક ચક્ર, મહાવીર ચક્ર, કીર્તિ ચક્ર, વીર ચક્ર અને શૌર્ય ચક્રની પણ રચના કરી છે. આ ઉપરાંત, સાવિત્રીબાઈએ જનરલ સર્વિસ મેડલ 1947 ની રચના કરી હતી. 1952 માં મેજર જનરલ વિક્રમ ખાનોલકરના અવસાન પછી સાવિત્રીબાઈએ પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે આધ્યાત્મિકતામાં સમર્પિત કરી દીધી. છેવટે, 26 નવેમ્બર 1990 ના રોજ, તેણે પોતાની આંખો કાયમ માટે બંધ કરી દીધી.

Previous articleસત્યઘટના: GSFC ના ક્લાસ-1 અધિકારીએ રીક્ષા લીધી અને તેમા મુસાફરો બેસાડ્યા, પછી જે થયું એ જરૂર વાંચવું જોઈએ
Next articleવ્યાસેશ્વર મહાદેવ: વડોદરા નજીક આવેલા આ મંદિરે બેસીને મહર્ષિ વેદવ્યાસે વેદો લખ્યા હતા